MENU

oorlog
Tag Archive

177

De Val van de Sovjet-Unie: Tweede Akte (2023)

Europa, Europese politiek

december 6, 2022

I

https://petapixel.com/2022/07/17/lost-film-rolls-of-the-fall-of-the-soviet-union-developed-26-years-later/

n NRC van het afgelopen weekeinde (4 december 2022) recenseert Michel Krielaars enkele recent verschenen boeken die de oorlog tussen Rusland en Oekraïne behandelen. (https://www.nrc.nl/nieuws/2022/11/17/alles-om-aan-de-macht-te-blijven-drie-boeken-over-de-frustraties-van-poetin-a4148582) Mijn indruk is dat wat we momenteel meemaken de tweede akte is uit het drama De Val van de Sovjet-Unie. Die hield op te bestaan in 1992 (https://nl.wikipedia.org/wiki/Uiteenvallen_van_de_Sovjet-Unie) maar dat gold niet voor de interne structuren van die multinationale superstaat die de tegenpool was geweest van de Verenigde Staten. De staatsbureaucratie en het militair-industriële complex waren niet opeens zomaar verdwenen en van de mensen die deze werelden bevolkten is Vladimir Poetin er een. Ze lijken een wrok te koesteren tegen de teloorgang van hun supermacht die ze willen herstellen. Om in voetbaltermen te praten: Met de oorlog in Oekraïne is de Sovjet-Unie die zwaar op achterstand staat op de Verenigde Staten, in de rebound tijdens blessuretijd. Een wanhoopsoffensief. Een laatste poging.

Wat ik interessant vind in dit verband is hoe in de geschiedenis wereldmachten op verschillende manieren hebben gereageerd op het verliezen van hun hegemonie.

Laat ik beginnen bij de Nederlandse Republiek met op het hoogtepunt van zijn invloed grote belangen in Noord-Amerika (ze stichtte New York) in Zuid-Amerika (Brazilië) Afrika (ze stichtte het huidige land Zuid-Afrika) en Azië (de Indonesische Archipel en door exclusieve handel met Japan). Het Nederlandse ‘territorium’ waarvan Holland, Utrecht en Zeeland de belangrijkste gewesten (provinciën) waren, stond geografisch in geen verhouding tot de omvang van het handelsimperium van de Republiek dat de facto bestuurd werd door de VOC, een ‘compagnie’ waarin iedereen die dat wilde een aandeel kon kopen.

De Republiek hield op te bestaan in 1795 maar aan het collectieve zelfbeeld van Nederland als een (koloniale) Europese grootmacht kwam pas een eind tussen 1948 (de onafhankelijkheid van Indonesië) en 1975 (de onafhankelijkheid van Suriname). Zelf vind ik in die periode ook enkele andere data van historisch belang. Het Koninkrijk Statuut van 1953 waarin de overzeese restanten na de onafhankelijk van Indonesië op nieuwe bestuurlijke leest werden geschoeid.

Maar daarnaast telt vooral de betrokkenheid van Nederland als initiatiefnemer van de oprichting van de Europese Economische Gemeenschap tijdens de conferentie van Messina in 1955. Daar ontstond het idee van Europa als douane-unie, een soort nieuw ‘Mare Liberum’ maar dan niet op zee maar op land. De EEG was in feite conceptueel een uitbreiding van de Benelux (van 1948) en zij is de rechtsvoorganger van de EG en de huidige EU. De EEG bestond uit de Bondsrepubliek (West-Duitsland), Frankrijk, Italië en België, Nederland en Luxemburg.

Er was vanaf dat moment naast een ‘Atlantisch perspectief’ (vanaf 1949 een oriëntatie op de V.S en de NAVO i.v.m. de Koude Oorlog) ook een Europees perspectief. Het koloniale perspectief (‘Indië verloren, rampspoed geboren.’) eindigde pas in 1962 met de zogenoemde ‘Nieuw Guineacrisis’. Indonesië lijfde Nederlands Nieuw-Guinea in en Nederland stuurde de Karel Doorman – ons vliegdekschip, overigens een Brits tweedehandsje – maar deze bluf mislukte omdat de Amerikanen Indonesië steunden en niet Nederland. (Het was Koude Oorlog en de relatie die de V.S. hadden met de Indonesische president Soekarnodie ging boven wat Nederlandse koloniale sentimenten.) De Amerikanen hebben zodoende voor ons die banden met ons koloniale verleden doorgeknipt. Waarvoor we de V.S. eeuwige dankbaarheid zijn verschuldigd.

Nederland wendde vanaf 1962 als het ware de geopolitieke blik van het naar de wereldzeeën kijken naar landinwaarts kijken, naar het continent. Hoe traag zulke collectief-mentale processen zich voltrekken laat zich illustreren aan de hand van de Nederlandse industriële wederopbouwpolitiek van na de Tweede Wereldoorlog. Die concentreerde zich vooral op de zeevaart, de scheepsbouw maar daarnaast ook op de luchtvaart en de vliegtuigbouw. Schepen en vliegtuigen waren nodig om al onze overzeese verbindingen te onderhouden. Het economische zwaartepunt verschoof vanaf de jaren 1960 echter onherroepelijk van het (handels-logistieke) westen van ons land naar het (industriële) zuidoosten waar zich onder leiding van Philips een (micro-)elektronica-industrie ontwikkelde.

Dat ons land stilaan van een klassiek handelsland (Nederland Distributieland, raffinage van olieproducten, Shell, grootbanken) evolueert naar een Europees maakindustrieel land, dat wordt geïllustreerd door de opkomst van de geavanceerde machine- en apparatenbouw in bedrijven zoals ASML (Brabant, Veldhoven) Nedap in Drenthe en VDL in Limburg. De ‘Euregio’ rond de driehoek Aken-Maastricht-Leuven-Hasselt vormt inmiddels een kern in de Europese hightechindustrie.

De ontwikkeling bevindt zich nog steeds in de periferie van het Haagse beleidsdenken: Via het zuidoosten en niet vanuit het westen zou Nederland zich moeten aansluiten op het hogesnelheid spoornet van Europa. Met ASML heeft Nederland, c.q. Europa, technologische wereldhegemonie op het gebied van chipmachines die het hart vormen in de hele informaticarevolutie. ASML is gemeten in beurswaarde inmiddels groter dan Shell (dat tegenwoordig Brits is.) Data wordt niet voor niets wel de ‘olie van de eenentwintigste eeuw’ genoemd. Wafersteppers, de machines die met hun geavanceerde optische mechanica chips produceren die deze data generen, maken dus als het ware die ‘olie’.

Naast de Republiek kende Europa meer grote mogendheden: Frankrijk (Francofoon Afrika, Indochina) Portugal (Afrika, Brazilië) en Spanje (Latijns-Amerika, Filippijnen). Portugal en Spanje vochten tot in de jaren 1970 als dictatuur nog koloniale oorlogen uit (in Afrika). Die dictaturen waren anachronismen die met het overlijden van Franco en Salazar ophielden waarna Spanje en Portugal moderne Europese economieën konden worden.

Het Britse ‘Empire’ zag in de jaren 1945-1970 het ene na het andere overzeese gebiedsdeel onafhankelijk worden waarvan er velen toetraden tot het Britse Gemenebest, een soort surrogaat-Empire waaraan veel Britten tot schade en schande van hun land nog steeds een misplaatst gevoel van uitzonderlijkheid ontlenen. Op dit moment zijn de Britten bezig uit hun imperiale droom te ontwaken en bevindt het land zich sinds Brexit in een wendingscrisis: Het is bezig zijn koers buiten de Europese Unie te bepalen waarbij Schotland en Noord-Ierland het Verenigd Koninkrijk uiteen dreigen te doen vallen.

Je ziet dus hoe moeilijk het is afscheid te nemen van een ‘groots’ verleden en voor de toekomst een sprong in het diepe te wagen.

Separatisme is overal en van alle tijden: Spanje worstelt met Catalonië dat het liefst een lid van de Europese Unie zou worden zoals Engeland worstelt met Schotland. In Noord-Nederland sluimeren separatistische tendensen die nu worden gevoed door het stikstofdossier en de aardbevingsproblematiek. Maar het duidelijkst manifesteert het separatisme zich in Zuidoost Nederland dat zo zoetjes aan meer behoort tot Europa dan bij Nederland. Euregio ’s zijn doelbewuste samenwerkingsprojecten die ter plaatse de natiestaten aan hun grenzen laten oplossen. Ik denk dat Europa, ‘Brussel’, het ASML-dossier overneemt nu de V.S het bedrijf en zijn technologie tot inzet hebben gemaakt in de economische oorlog met China.

Nu ik erover nadenk kijken we niet alleen naar de tweede akte in de ontmanteling van de Sovjet-Unie maar naar een misschien wel veel ingrijpender dubbele implosie: Die van het tsaristische Rusland in 1917 op de brokstukken waarvan de communisten toen de Sovjet-Unie hebben gesticht zonder zich te bekommeren om deze fundering van tradities en sentimenten. Na de implosie van de Sovjet-Unie in 1991 staken de restanten van het oude tsarenrijk weer boven het maaiveld uit.

Poetin lijkt een restauratie na te streven van de situatie van voor 1917 en baseert zich daarbij op mythevorming zoals Krielaars betoogt en met hem de auteurs van de door hem besproken boeken. Oekraïne is volgens die mythe een onvervreemdbaar onderdeel van Rusland. De verwestersing aan de grenzen van Rusland bedreigt de Russische cultuur. Er is een zone van horige satellietstaten nodig. Dat gold voor de Sovjet-Unie en evenzeer voor wat nu de Russische Federatie heet.

Waaruit spruit dat geopolitieke denken in termen van macht en invloedssfeer met angst voor bedreiging aan de grenzen als leidraad in het geopolitieke handelen voort? Rusland heeft tweemaal een Europese invasie het hoofd moeten bieden. Een door Napoleon en een door Hitler. Beide malen werden de invasielegers verslagen door de Russische winter alhoewel de tweede maal op het nippertje. Maar evenzo vele malen viel Rusland buurlanden aan. Dus de redenering dat Rusland door invasies historisch is getraumatiseerd, snijdt geen hout.

Het land beschikt over grote olie- en gasvoorraden en is daarom een gewilde prooi voor de Westerse energiehonger? De Nazi’s slaagden er niet in de olievelden bij Bakoe te bereiken: afstand. Sinds de Suezcrisis van 1956 weten Westerse mogendheden hoe hoog de prijs is van een oorlog om olie- en gas. De Golfoorlog kostte de V.S. duizenden miljarden dollars. Apaiseren van weerspannige regimes is veel effectiever en goedkoper. Rusland is bovendien een kernmacht. Niemand die het in zijn hoofd haalt om daar eens even een vreemdelingenlegioen of huurlingenleger op af te sturen.

De grootste vijand van Rusland is misschien wel zijn onbarmhartige klimaat en enorme uitgestrektheid. De mensvijandigheid van zijn fysische geografie vergroot de zwakheid van zijn sociale geografie. Eeuwenlang is vergeefs geprobeerd Siberië te bevolken door mensen te straffen met verbanning naar wat later in de Sovjet-Unie de Goelag Archipel ging heten. Ontvolking is een eeuwenoud endemisch Russisch probleem. Sergey Brin, de man die van Google een gigagroot bedrijf maakte is een tot Amerikaan genaturaliseerde Rus (met Joodse wortels). Een Rus met uitzonderlijk talent emigreert meestal. Poetin heeft met zijn oorlog, zijn mobilisatie, de laatste horde jong intellectueel talent de grens over gejaagd.

Europa zal tot in lengte van dagen te maken hebben met een verarmend, ontvolkend, vergrijzend en revanchistisch Rusland terwijl het drukdoende is zichzelf politiek vorm te geven in een geopolitieke wereld waarin de grote krachtmeting plaatsheeft tussen China en Amerika met een zijdelingse rol voor Europa.

https://www.euractiv.com/section/politics/opinion/is-the-european-union-truly-like-the-soviet-union/

Read article

512

Poetins politiek werkt averechts

Geen onderdeel van een categorie

januari 17, 2022

In het geopolitieke steekspel tussen het Westen en Rusland isoleert Wladimir Poetin zich steeds verder. De Russische inmenging sinds 2014 in de Donbas en de annexatie van De Krim – onderdelen van Oekraïene die etnisch Russisch zijn – hebben het Oekraïense nationalisme aangewakkerd. Oekraïene is Europeser geworden na 1991. Bijna alle satellietstaten van de voormalige Sovjetunie willen bij Europa en haar instituties (de EU en de NAVO) horen. Voor Poetin is dat een ondermijning van de Russische invloedsfeer. Hij ziet niet dat het Europese samenwerkingsmodel van wederkerigheid voor veel jonge Oosteuropese naties eenvoudig aantrekkelijker (want minder bedreigend) is dan de Russische machtspolitiek om afvallige vazalstaten terug in het Moederland te brengen, goedschiks, dan wel kwaadschiks.

Poetin wint tot nu toe de slagen in deze nieuwe Koude Oorlog maar hij kan de oorlog zelf niet winnen. Lees een goede analyse van Ivo van Wijdeven die in 2019 verscheen in de Internationale Spectator

https://spectator.clingendael.org/nl/publicatie/waarom-het-moederland-klein-rusland-niet-kan-loslaten

en een actuele update van de huidige situatie van Olivia Durand die gisteren verscheen op The Conversation, ‘Hoe Russisch is Oekraïene’.

Uit The Conversation:

”Een in 1762 gepubliceerd politiek pamflet beschreef een gesprek tussen “Groot Rusland” en “Klein Rusland”. In de uitwisseling weigerde Klein-Rusland zich te laten reduceren tot een deel van Groot-Rusland en bracht het zijn eigen unieke geschiedenis en identiteit naar voren. In die tijd werd de naam “Oekraïne” nog niet gebruikt om een staat aan te duiden. Maar het zelfstandig naamwoord oekraina – een woord dat in verschillende Slavische talen “grensgebied” betekent – werd al gebruikt om het toekomstige grondgebied aan te duiden: het uitgestrekte steppegebied rond de rivier Dnipro (Dnjepr) en grenzend aan de Zwarte Zee.

De term Klein-Rusland werd geleidelijk verlaten in het tijdperk van het nationalisme, toen 19de-eeuwse Oekraïenssprekende academici en denkers besloten de oude denigrerende term te ondermijnen om het moderne idee van Oekraïne als natie te ontwikkelen. Maar twee eeuwen later, onder het leiderschap van Vladimir Poetin, maakt Rusland gebruik van deze historische vertogen om zijn eigen invallen in onafhankelijk Oekraïne te rechtvaardigen. Hij maakte zijn gevoelens duidelijk in een artikel uit juli 2021, gepubliceerd op zijn presidentiële webpagina, toen hij schreef over Russen en Oekraïners als “één volk – één geheel”.

De hoofdstad van Oekraïne, Kyiv (of Kiev), is herhaaldelijk omschreven als de “moeder der Russische steden”. Kiev was het centrum van het Kievitisch Rus’ (882-1240), een orthodoxe middeleeuwse staat waartoe de Russische leiders – van de tsaren tot Poetin – de oorsprong van hun land herleiden (een afkomst die ook door Wit-Rusland en Oekraïne wordt beweerd). Deze bewering wordt vaak gebruikt om de aanspraken van Rusland op Oekraïens grondgebied te ondersteunen.

Maar dit is een misvatting. Terwijl de voorloper van het Russische rijk, Moskou, verrees in de nasleep van de Mongoolse invasie (1237-40) die het einde van de Rus betekende, namen de heersers van Moskou pas 500 jaar later de controle over Kiev over. De bewering van de Kyivaanse oorsprong was een handige methode om de Mongoolse en Tataarse elementen die aan de vroege ontwikkeling van Moskou ten grondslag lagen, te ontkennen en Rusland in plaats daarvan een orthodox verleden te geven, met tsaren die blijkbaar door God waren aangesteld.

De territoriale macht van Rusland over de overblijfselen van de Rus’ werd beperkt door het Pools-Litouwse Gemenebest (1569-1795), een bi-federatie van de twee grootmachten van Centraal-Europa. Het grootste deel van de regio die bekend staat als Oekraïne bleef buiten het Russische gezag tot de definitieve verdeling van Polen in 1795.

Wiens invloed?
Oekraïne is een van de grootste staten van Europa en zijn geografie werd beïnvloed door veel meer gebieden dan alleen Rusland. Aangezien Oekraïne oorspronkelijk “grensgebied” betekende, was het grondgebied het doelwit van verschillende koninkrijken – niet alleen Rusland, maar ook het Khanaat van de Krim, het Koninkrijk Polen, en de Habsburgse en Ottomaanse rijken.”

Coverbeeld: https://tinyurl.com/3wvdcrc4

Vertaald met www.DeepL.com/Translator (gratis versie)

download hier het hele stuk dan kun je het verder in het Engels lezen:

Read article

743

Adopteer een oorlogsgraf

Geen onderdeel van een categorie

oktober 15, 2021

Vandaag ontving ik het bericht dat ik Keith heb geadopteerd en ook Alan, Horace, Frederick, Leslie en William.

Het adoptiecertificaat vermeldt ook wat deze adoptie inhoudt en wat ik daarvoor moet doen. Ik beloof hun nagedachtenis levend te houden door hun levensverhalen te documenteren en door te vertellen.

Ik doe de gelofte dat ik begrijp dat vrede, vrijheid en veiligheid niet vanzelfsprekend zijn. Dat hiervoor grote offers zijn gebracht in het verleden, maar ook in het heden. Daarom wil ik de nagedachtenis aan de oorlogsslachtoffers in ere houden.

Ik heb Keith, Alan, Horace, Frederik, Leslie en William ontmoet tijdens een avondwandeling met mijn vrouw, Karin, in de omgeving van ons nieuwe huis in Beverwijk. We passeerden de gemeentelijke begraafplaats Duinrust en het toegangshek stond open dus we besloten een kijkje te nemen.

En daar liggen ze begraven. Ieder onder een identieke gedenksteen in een Commonwealth oorlogsgraf.

Onze belangstelling voor oorlogsgraven en het herdenken van gevallenen is een beetje bovengemiddeld omdat Karins zoon Timo ook rust in een oorlogsgraf. Op het militair ereveld in Loenen. Timo sneuvelde in 2007 in Afghanistan, 20 jaar oud. Het verdriet om hem is nog altijd voelbaar.

Maar wie heeft er nog verdriet om Keith, Alan, Horace, Frederick, Leslie en William die sneuvelden in 1943?

Bij de graven staat een plaquette met de volgende tekst:

In de nacht van 11 op 12 juni 1943 vond een grote aanval plaats van geallieerde bommenwerpers op een aantal Duitse steden, waaronder Dortmund, Düsseldorf en Munster. Aan deze raid namen niet minder dan 783 vliegtuigen deel, waarvan er die nacht 38 verloren gingen.

De Lancaster W47 91 PH-W, van het 12e squadron, werd op zijn terugreis naar Engeland aangeschoten. Ongeveer om drie uur ’s nachts kwam dit toestel brandend naar beneden en sloeg met een doffe slag nabij Paasduin in Wijk aan Zee tegen de grond, waarbij alle zeven bemanningsleden hun leven verloren. De zeven omgekomenen werden begraven op Duinrust. De lichamen waren dermate verminkt dat alleen dat van sergeant-vlieger Berry kon worden geïdentificeerd.

Omdat men de verbrande lichamen nooit heeft kunnen identificeren is het onzeker dat de nadien geplaatste grafstenen op de juiste plaats staan, op die van Berry na. Pas na de bevrijding heeft men de andere namen kunnen vaststellen. De later geplaatste grafstenen tonen het embleem van het wapen waaronder men diende, dan volgen legernummer, rang, naam, functie, sterfdatum en leeftijd van de betrokken en eventueel een kruis, en tenslotte in veel gevallen een korte tekst in de Engelse taal.

Sergeant-vlieger Weston Robert Berry, 29 jaar, was afkomstig uit Dungong, gelegen in Nieuw Zuid Wales, Australië. Op zijn steen staat de tekst: “Hij stierf opdat wij zouden leven.”

Sergeant William Edward Cunliffe, navigator, 28 jaar, had zich vrijwillig als militair gemeld. Hij was gehuwd en woonde in Hyte gelegen in Kent Op zijn steen staat: “De vrucht van dapperheid, vergaard in de oogst van eeuwige vrede”

Sergeant Keith Benedict Davidson, boordschutter.

Sergeant Alan Arthur Gill, bommenrichter, 20 jaar en daarmee het jongste lid van de bemanning, Ook hij was oorlogsvrijwilliger en afkomstig uit Sherburg in Elment, een kleinere plaats in Yorkshire. Het opschrift op zijn steen luidt: “Gedachten vandaag-herinneringen altijd aan een dierbare zoon en broer”.

Sergeant Frederick Norman Pink, boordwerktuigkundige, 26 jaar. Had zich vrijwillig gemeld in de strijd tegen de nazi’s. Hij kwam uit Peckham, een deelgemeente van Londen. Hier luiden de woorden: “Tot nu toe, wat slapen-wat sluimeren, wat handen vouwen om te slapen”.

Sergeant Horace Shepherd, piloot, 29 jaar. Deze vrijwilliger was ongehuwd en woonde in Rhyl in Flints-hire. Op zijn steen leest men: “Zonder afscheid viel hij in slaap – slechts herinneringen blijven bewaard”.

Sergeant Leslie Stephenson, radiotelegrafist.

Achter de grafsteen van sergeant Stephenson ligt de Canadees Howard Cedric Treherne, officier-vlieger van de Royal Canadian Air Force begraven. Zijn lichaam werd 14 augustus 1943 op het strand te Wijk aan Zee bij paal 52,3 gevonden, en ’s avonds op 16 augustus op Duinrust begraven.

De Lancaster van Treherne, die navigator was, stortte op 29 juni 1943 neer in zee nabij Den Helder, waarbij alle zeven bemanningsleden omkwamen.

De piloot van deze Lancaster ligt begraven op de Oorlogsbegraafplaats in Bergen op Zoom, twee anderen in Castricum en drie andere bemanningsleden  worden nog steeds vermist. Treherne was afkomstig uit de Canadese havenplaats Truro in Nova Scotia. Hij was gehuwd, en was 22 jaar oud.

Dit is wat er staat op de plaquette.

Het waren twintigers met nog een heel leven voor zich. Als ze de Tweede Wereldoorlog zouden hebben overleefd, dan zouden zij nu hoogbejaarde mannen zijn geweest. Of waarschijnlijk zouden ze niet meer hebben geleefd want waren ze overleden waaraan een mens voortijdig kan overlijden, ziekte of een ongeluk. Maar daar gaat het niet om. Toen waren het twintigers met de illusies van twintigers. Er werd een beroep op ze gedaan en ze gingen en hoopten er het beste van. Daaraan danken wij onze vrede, vrijheid en veiligheid.

Karin en ik hebben er al eens een bloem neergelegd op elk van die zes graven. Nu aan de slag met die levensverhalen. Als er iemand is die denkt dat hij of zij mij daarbij kan helpen, ik houd me aanbevolen.

Erwin van den Brink

Read article