MENU

geschiedenis
Tag Archive

177

De Val van de Sovjet-Unie: Tweede Akte (2023)

Europa, Europese politiek

december 6, 2022

I

https://petapixel.com/2022/07/17/lost-film-rolls-of-the-fall-of-the-soviet-union-developed-26-years-later/

n NRC van het afgelopen weekeinde (4 december 2022) recenseert Michel Krielaars enkele recent verschenen boeken die de oorlog tussen Rusland en Oekraïne behandelen. (https://www.nrc.nl/nieuws/2022/11/17/alles-om-aan-de-macht-te-blijven-drie-boeken-over-de-frustraties-van-poetin-a4148582) Mijn indruk is dat wat we momenteel meemaken de tweede akte is uit het drama De Val van de Sovjet-Unie. Die hield op te bestaan in 1992 (https://nl.wikipedia.org/wiki/Uiteenvallen_van_de_Sovjet-Unie) maar dat gold niet voor de interne structuren van die multinationale superstaat die de tegenpool was geweest van de Verenigde Staten. De staatsbureaucratie en het militair-industriële complex waren niet opeens zomaar verdwenen en van de mensen die deze werelden bevolkten is Vladimir Poetin er een. Ze lijken een wrok te koesteren tegen de teloorgang van hun supermacht die ze willen herstellen. Om in voetbaltermen te praten: Met de oorlog in Oekraïne is de Sovjet-Unie die zwaar op achterstand staat op de Verenigde Staten, in de rebound tijdens blessuretijd. Een wanhoopsoffensief. Een laatste poging.

Wat ik interessant vind in dit verband is hoe in de geschiedenis wereldmachten op verschillende manieren hebben gereageerd op het verliezen van hun hegemonie.

Laat ik beginnen bij de Nederlandse Republiek met op het hoogtepunt van zijn invloed grote belangen in Noord-Amerika (ze stichtte New York) in Zuid-Amerika (Brazilië) Afrika (ze stichtte het huidige land Zuid-Afrika) en Azië (de Indonesische Archipel en door exclusieve handel met Japan). Het Nederlandse ‘territorium’ waarvan Holland, Utrecht en Zeeland de belangrijkste gewesten (provinciën) waren, stond geografisch in geen verhouding tot de omvang van het handelsimperium van de Republiek dat de facto bestuurd werd door de VOC, een ‘compagnie’ waarin iedereen die dat wilde een aandeel kon kopen.

De Republiek hield op te bestaan in 1795 maar aan het collectieve zelfbeeld van Nederland als een (koloniale) Europese grootmacht kwam pas een eind tussen 1948 (de onafhankelijkheid van Indonesië) en 1975 (de onafhankelijkheid van Suriname). Zelf vind ik in die periode ook enkele andere data van historisch belang. Het Koninkrijk Statuut van 1953 waarin de overzeese restanten na de onafhankelijk van Indonesië op nieuwe bestuurlijke leest werden geschoeid.

Maar daarnaast telt vooral de betrokkenheid van Nederland als initiatiefnemer van de oprichting van de Europese Economische Gemeenschap tijdens de conferentie van Messina in 1955. Daar ontstond het idee van Europa als douane-unie, een soort nieuw ‘Mare Liberum’ maar dan niet op zee maar op land. De EEG was in feite conceptueel een uitbreiding van de Benelux (van 1948) en zij is de rechtsvoorganger van de EG en de huidige EU. De EEG bestond uit de Bondsrepubliek (West-Duitsland), Frankrijk, Italië en België, Nederland en Luxemburg.

Er was vanaf dat moment naast een ‘Atlantisch perspectief’ (vanaf 1949 een oriëntatie op de V.S en de NAVO i.v.m. de Koude Oorlog) ook een Europees perspectief. Het koloniale perspectief (‘Indië verloren, rampspoed geboren.’) eindigde pas in 1962 met de zogenoemde ‘Nieuw Guineacrisis’. Indonesië lijfde Nederlands Nieuw-Guinea in en Nederland stuurde de Karel Doorman – ons vliegdekschip, overigens een Brits tweedehandsje – maar deze bluf mislukte omdat de Amerikanen Indonesië steunden en niet Nederland. (Het was Koude Oorlog en de relatie die de V.S. hadden met de Indonesische president Soekarnodie ging boven wat Nederlandse koloniale sentimenten.) De Amerikanen hebben zodoende voor ons die banden met ons koloniale verleden doorgeknipt. Waarvoor we de V.S. eeuwige dankbaarheid zijn verschuldigd.

Nederland wendde vanaf 1962 als het ware de geopolitieke blik van het naar de wereldzeeën kijken naar landinwaarts kijken, naar het continent. Hoe traag zulke collectief-mentale processen zich voltrekken laat zich illustreren aan de hand van de Nederlandse industriële wederopbouwpolitiek van na de Tweede Wereldoorlog. Die concentreerde zich vooral op de zeevaart, de scheepsbouw maar daarnaast ook op de luchtvaart en de vliegtuigbouw. Schepen en vliegtuigen waren nodig om al onze overzeese verbindingen te onderhouden. Het economische zwaartepunt verschoof vanaf de jaren 1960 echter onherroepelijk van het (handels-logistieke) westen van ons land naar het (industriële) zuidoosten waar zich onder leiding van Philips een (micro-)elektronica-industrie ontwikkelde.

Dat ons land stilaan van een klassiek handelsland (Nederland Distributieland, raffinage van olieproducten, Shell, grootbanken) evolueert naar een Europees maakindustrieel land, dat wordt geïllustreerd door de opkomst van de geavanceerde machine- en apparatenbouw in bedrijven zoals ASML (Brabant, Veldhoven) Nedap in Drenthe en VDL in Limburg. De ‘Euregio’ rond de driehoek Aken-Maastricht-Leuven-Hasselt vormt inmiddels een kern in de Europese hightechindustrie.

De ontwikkeling bevindt zich nog steeds in de periferie van het Haagse beleidsdenken: Via het zuidoosten en niet vanuit het westen zou Nederland zich moeten aansluiten op het hogesnelheid spoornet van Europa. Met ASML heeft Nederland, c.q. Europa, technologische wereldhegemonie op het gebied van chipmachines die het hart vormen in de hele informaticarevolutie. ASML is gemeten in beurswaarde inmiddels groter dan Shell (dat tegenwoordig Brits is.) Data wordt niet voor niets wel de ‘olie van de eenentwintigste eeuw’ genoemd. Wafersteppers, de machines die met hun geavanceerde optische mechanica chips produceren die deze data generen, maken dus als het ware die ‘olie’.

Naast de Republiek kende Europa meer grote mogendheden: Frankrijk (Francofoon Afrika, Indochina) Portugal (Afrika, Brazilië) en Spanje (Latijns-Amerika, Filippijnen). Portugal en Spanje vochten tot in de jaren 1970 als dictatuur nog koloniale oorlogen uit (in Afrika). Die dictaturen waren anachronismen die met het overlijden van Franco en Salazar ophielden waarna Spanje en Portugal moderne Europese economieën konden worden.

Het Britse ‘Empire’ zag in de jaren 1945-1970 het ene na het andere overzeese gebiedsdeel onafhankelijk worden waarvan er velen toetraden tot het Britse Gemenebest, een soort surrogaat-Empire waaraan veel Britten tot schade en schande van hun land nog steeds een misplaatst gevoel van uitzonderlijkheid ontlenen. Op dit moment zijn de Britten bezig uit hun imperiale droom te ontwaken en bevindt het land zich sinds Brexit in een wendingscrisis: Het is bezig zijn koers buiten de Europese Unie te bepalen waarbij Schotland en Noord-Ierland het Verenigd Koninkrijk uiteen dreigen te doen vallen.

Je ziet dus hoe moeilijk het is afscheid te nemen van een ‘groots’ verleden en voor de toekomst een sprong in het diepe te wagen.

Separatisme is overal en van alle tijden: Spanje worstelt met Catalonië dat het liefst een lid van de Europese Unie zou worden zoals Engeland worstelt met Schotland. In Noord-Nederland sluimeren separatistische tendensen die nu worden gevoed door het stikstofdossier en de aardbevingsproblematiek. Maar het duidelijkst manifesteert het separatisme zich in Zuidoost Nederland dat zo zoetjes aan meer behoort tot Europa dan bij Nederland. Euregio ’s zijn doelbewuste samenwerkingsprojecten die ter plaatse de natiestaten aan hun grenzen laten oplossen. Ik denk dat Europa, ‘Brussel’, het ASML-dossier overneemt nu de V.S het bedrijf en zijn technologie tot inzet hebben gemaakt in de economische oorlog met China.

Nu ik erover nadenk kijken we niet alleen naar de tweede akte in de ontmanteling van de Sovjet-Unie maar naar een misschien wel veel ingrijpender dubbele implosie: Die van het tsaristische Rusland in 1917 op de brokstukken waarvan de communisten toen de Sovjet-Unie hebben gesticht zonder zich te bekommeren om deze fundering van tradities en sentimenten. Na de implosie van de Sovjet-Unie in 1991 staken de restanten van het oude tsarenrijk weer boven het maaiveld uit.

Poetin lijkt een restauratie na te streven van de situatie van voor 1917 en baseert zich daarbij op mythevorming zoals Krielaars betoogt en met hem de auteurs van de door hem besproken boeken. Oekraïne is volgens die mythe een onvervreemdbaar onderdeel van Rusland. De verwestersing aan de grenzen van Rusland bedreigt de Russische cultuur. Er is een zone van horige satellietstaten nodig. Dat gold voor de Sovjet-Unie en evenzeer voor wat nu de Russische Federatie heet.

Waaruit spruit dat geopolitieke denken in termen van macht en invloedssfeer met angst voor bedreiging aan de grenzen als leidraad in het geopolitieke handelen voort? Rusland heeft tweemaal een Europese invasie het hoofd moeten bieden. Een door Napoleon en een door Hitler. Beide malen werden de invasielegers verslagen door de Russische winter alhoewel de tweede maal op het nippertje. Maar evenzo vele malen viel Rusland buurlanden aan. Dus de redenering dat Rusland door invasies historisch is getraumatiseerd, snijdt geen hout.

Het land beschikt over grote olie- en gasvoorraden en is daarom een gewilde prooi voor de Westerse energiehonger? De Nazi’s slaagden er niet in de olievelden bij Bakoe te bereiken: afstand. Sinds de Suezcrisis van 1956 weten Westerse mogendheden hoe hoog de prijs is van een oorlog om olie- en gas. De Golfoorlog kostte de V.S. duizenden miljarden dollars. Apaiseren van weerspannige regimes is veel effectiever en goedkoper. Rusland is bovendien een kernmacht. Niemand die het in zijn hoofd haalt om daar eens even een vreemdelingenlegioen of huurlingenleger op af te sturen.

De grootste vijand van Rusland is misschien wel zijn onbarmhartige klimaat en enorme uitgestrektheid. De mensvijandigheid van zijn fysische geografie vergroot de zwakheid van zijn sociale geografie. Eeuwenlang is vergeefs geprobeerd Siberië te bevolken door mensen te straffen met verbanning naar wat later in de Sovjet-Unie de Goelag Archipel ging heten. Ontvolking is een eeuwenoud endemisch Russisch probleem. Sergey Brin, de man die van Google een gigagroot bedrijf maakte is een tot Amerikaan genaturaliseerde Rus (met Joodse wortels). Een Rus met uitzonderlijk talent emigreert meestal. Poetin heeft met zijn oorlog, zijn mobilisatie, de laatste horde jong intellectueel talent de grens over gejaagd.

Europa zal tot in lengte van dagen te maken hebben met een verarmend, ontvolkend, vergrijzend en revanchistisch Rusland terwijl het drukdoende is zichzelf politiek vorm te geven in een geopolitieke wereld waarin de grote krachtmeting plaatsheeft tussen China en Amerika met een zijdelingse rol voor Europa.

https://www.euractiv.com/section/politics/opinion/is-the-european-union-truly-like-the-soviet-union/

Read article

872

Brussel dus.

Cities, Culture

november 1, 2021

Brussel. Ik was er enkele malen geweest om zakelijke redenen maar nu Karin en ik het wat rustiger aan doen diende zich een gelegenheid aan om de stad eens wat uitgebreider te bezoeken. We boekten twee nachten in een aardig, eenvoudig hotel (Adagio) in een zijstraat van de Rue Belliard, de Nijverheidsstraat of Rue de l’industrie wat al het officiële gaat in Brussel tweetalig in Frans en Nederlands.

Het terras op de Kunstberg bij de Koninklijke Bibliotheek met nabij de toren van het stadhuis op de Grote Markt en links daar achter in de verte de Nationale Basiliek van het Heilig Hart op de Koekelberg.

De stad wordt algemeen beschouwd als de officieuze hoofdstad van Europa, d.w.z. de Europese Unie. Officieus omdat de EU immers (nog) geen land is. Hoe is Brussel eigenlijk ‘Europese hoofdstad’ geworden? Ik veroorloof mij enige speculatie en stap met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis. België hoort samen met Nederland en Luxemburg tot de founding states  van het verenigde Europa en de Benelux vormde als eerste na-oorlogse kleine douane-unie een soort pilot voor de latere Europese Gemeenschap. België, en Luxemburg hadden vanaf 1815 al een tijdje één staat gevormd met de noordelijke Nederlanden (de voormalige Republiek).Tot de Belgische opstand en afscheiding van 1830-1839.

Brussel was in het Habsburgse rijk al een hofstad vanaf de late middeleeuwen maar de Belgische koning Leopold II (1835-1909) heeft vanaf het moment dat hij koning werd in 1865 als ‘bouwheer’ behoorlijk huisgehouden in Brussel en liet er tal van monumentale gebouwen neerzetten die de stad nu doen denken aan Parijs vooral ook omdat de straten allemaal geplaveid zijn met kasseien of ‘kinderhoofdjes’. (Alhoewel de triomfboog in het Jubelpark vrijwel een kopie is van de Brandenburger Tor in Berlijn.)

Dankzij Leopold II die regeerde vanaf 1865 en stierf in 1909 wemelt het in Brussel van dit soort neoclassicistische bouwwerken langs avenues van kasseien die de stad een Parijs’ aanzien geven.

Die negentiende -eeuwse eruptie van koninklijke bouwkoorts heeft ervoor gezorgd dat toen de nieuwe Europese instellingen begin jaren vijftig huisvesting nodig hadden, Brussel een goede kandidaat was. Wat ook hielp was dat België een ongevaarlijk klein landje is, dat tweetalig is – zelfs drietalig is want er wordt ook Duits gesproken. Straatsburg is natuurlijk ook gepusht, met name door Frankrijk maar dat lijkt het toch definitief niet te gaan redden als Europese hoofdstad. En Luik en zelfs Amsterdam waren even in beeld. Maar Brussel ligt op de grens van het Germaanse en het Latijnse Europa, geografisch centraal en is goed bereikbaar vanuit zowel Parijs als Berlijn.

Er werken een slordige vijftigduizend ‘eurocraten’ in Brussel en die willen elke ochtend naar de paar vierkante kilometers waar zich de Europese wijk bevindt. Veel doen dat per auto dus in de Nijverheidsstraat – en andere zijstraten – staat het verkeer een groot gedeelte van de dag vast omdat het verkeerslicht het verkeer gedoseerd loost op de Rue Belliard waar het continu doorheen raast.

Tienduizenden eurocraten wurmen zich de ganse dag per auto door de nauwe straten van Brussel op weg naar de parkeergarages onder een van de vele glasbetonnen kantoren die onveranderlijk getooid zijn met de vlaggen van de landen van de Unie en die van de Unie zelf.

Hier kan eurocommissaris Frans Timmermans nog wat heilzaam zendingswerk verrichten voor zijn ‘Green Deal’ het verduurzamen en vergroenen van het Europese continent. Her en der zie je wel iets dat lijkt op fietspaden maar hier is nog een lange weg te gaan.

We hebben alles te voet gedaan wat redelijk te doen is. Wat vooral vermoeit is het klimmen en dalen: Brussel is een heuvelachtige stad. Dat levert zo nu en dan wel prachtig uitzicht op.

Het Europese informatiekantoor aan de Rue Belliard adverteert uitbundig alle goede doelen die de Unie nastreeft

Het informatiebureau van de Europese Unie adverteert uitbundig alle nobele doelen die de Unie nastreeft.

We bezochten het Magrittemuseum in het reusachtige museum voor Schone Kunsten. Zijn schilderijen hebben het dromerige surrealisme dat zo goed past bij België en bij Brussel in het bijzonder. Een gespleten land en stad. Magritte stelt vanzelfsprekendheden ter discussie als het gaat om de namen die we geven aan voorwerpen en begrippen. Het gewone wordt dan opeens absurdistisch. Naam, betekenis en het voorwerp waartoe ze behoren, raken van elkaar losgezongen.

Nu wij Magritte hebben bewonderd in zijn ‘natuurlijke Belgische habitat’, een land met taal- en cultuurgrenzen, begrijpen wij zijn pre-occupatie met taal, naamgeving aan voorwerpen en betekenis beter. Hij was op een conceptuele manier bezig met communicatie.

Rene Magritte’s gedachten over beeld, begrip, betekenis en naamgeving.

In het Huis van de Europese geschiedenis raak je ondergedompeld in de absurditeit van oorlog – vooral van de Eerste Wereldoorlog die daar veel meer dan in Nederland diepe littekens heeft achtergelaten in het collectieve geheugen. Een ongekende massale vernietiging van mensen op industriële schaal die vanaf tableaus en vanuit vitrines over je wordt uitgestort en die je gedeprimeerd achterlaat. Indrukwekkend, dat wel.

Het Huis van de Europese geschiedenis bevindt zich op een steenworp afstand van het Europese Parlement waar een medewerker van het informatiebureau ons zowat naar binnen sleurt voor een audiotour van een half uur waarbij we een kijkje kunnen nemen in de grote vergaderzaal.

Hier wordt ons de les getoond die Europa heeft geleerd van zijn gewelddadige geschiedenis. De 750 afgevaardigden kunnen ieder in de eigen landstaal het woord voeren en een groot aantal simultaanvertalers zorgt dat elke afgevaardigde dat ook weer in de eigen landstaal kan beluisteren.


Het Stripmuseum aan de Zandstraat is gevestigd in een prachtig voormalig artdeco warenhuis dat uitbundig is versierd met ijzeren en glazen ornamenten.

Nu waren we wel toe een wat lichtvoetigheid en die vind je in Brussel in het nationale stripmuseum aan de Zandstraat ofwel Centre Belge de la bande dessinée, of kortweg musée de la BD. BD is strip in het Frans. Het voormalige warenhuis in art deco-stijl waarin het is gevestigd is op zichzelf al een bezoek waard.

De Europese Unie heeft een waardige hoofdstad gekozen waarin nochtans cultuur en natuur wel wat meer ruimte zou mogen veroveren op het drukke autoverkeer van haastige eurocraten.

We sluiten af met een Brussels liefdesliedje:

Read article

611

De legende van Merlijn

Geen onderdeel van een categorie

september 10, 2021

De legende van koning Arthur en de ridders van de Ronde Tafel is misschien wel een van de vroegste uitingen van Europees egalitarisme: De tafel was rond zodat niemand, ook de koning niet, aan het hoofd zou zitten en ieder evenveel gewicht in de schaal zou leggen. De twaalf sterren in de vlag van de Europese Unie lijken te verwijzen naar de twaalf ridders – er wordt ook gewag gemaakt van 24 ridders. Het twaalftallig stelsel is vroeg-europees en is (behalve op de wijzerplaat van de klok) verdrongen door de eenvoudiger annotatie in Arabische cijfers in het tientallige stelsel. In de Europese vlag symboliseren de twaalf sterren naar verluidt de stralenkrans om het hoofd van Maria, maar ik vind de symboliek van de Ronde Tafel eigenlijk mooier: elke deelnemende lidstaat wordt gezien als gelijkwaardig: soeverein en dus met vetorecht.

Onderstaand nieuwsbericht las ik vandaag op Scientias:

De in de vijftiende eeuw achteloos in de binding van andere boeken weggestopte fragmenten stammen uit het begin van de dertiende eeuw.

Dat stellen Britse onderzoekers nadat ze de zeven fragmenten uitgebreid onder de loep hebben genomen. Hun onderzoek resulteert echter niet alleen in een vrij nauwkeurige datering van de fragmenten; de wetenschappers zijn er ook in geslaagd om de volledige tekst – die her en der door beschadigingen niet langer goed met het blote oog te zien was – te lezen. Ook is het ze gelukt om vast te stellen wat voor soort inkt de schrijver gebruikt heeft om het verhaal van Merlijn op perkament te zetten.

Merlijn is een tovenaar die een belangrijke rol speelt in de beroemde legende van koning Arthur. In de fragmenten die recent zijn teruggevonden, wordt onder meer beschreven hoe koning Arthur – samen met enkele medestanders, waaronder Merlijn – de wapens oppakt tegen koning Claudas. Merlijn bedenkt een aanvalsplan. En er volgt een uitgebreide beschrijving van de strijd. Die strijd lijkt in het nadeel van Arthur en zijn companen uit te vallen, maar dan houdt Merlijn een vurig betoog en wordt het tij gekeerd.

Uit: Scientias. (https://www.scientias.nl/recent-ontdekte-fragmenten-van-de-legende-van-merlijn-blijken-tot-de-oudste-van-hun-soort-te-behoren/)

Beeld: Merlin Taking Away The Infant Arthur Door: Newell Convers Wyeth, gevonden op: https://uploads7.wikiart.org/images/n-c-wyeth/merlin-taking-away-the-infant-arthur.jpg

https://en.wikipedia.org/wiki/Round_Table

Read article

564

Italië als politiek trendsetter

Geen onderdeel van een categorie

augustus 20, 2021

Door: Robert Visscher/NemoKennislink, coverbeeld: Wikipedia

Veel mensen zien de Italiaanse politiek als de uitzondering binnen Europa. Maar de Italianen zijn trendsetters, stellen wetenschappers van de Universiteit Utrecht. De aanpak van Mussolini, Berlusconi en Grillo vond navolging in de rest van de wereld.

Lui op het strand liggen, een beetje lummelen en af en toe een duik nemen. “Lange dagen niks doen in de zon en genieten van het leven. Dat is het beeld dat veel mensen hebben van het vakantieland Italië”, zeggen onderzoekers en Italië-experts Pepijn Corduwener en Arthur Weststeijn (Universiteit Utrecht). “Het lijkt vooral een land van stilstand en wanorde, maar bij politieke vernieuwing denk je vast niet aan Italië. Het land is wel degelijk een trendsetter”, betogen de twee wetenschappers.

Lekker lummelen in de zon, zoals hier op Sicilië. Zo kennen veel vakantiegangers Italië, maar politiek gezien is het land een trendsetter, betogen Weststeijn en Corduwener. Foto: Robert Visscher

In hun boek ‘Het Italiaanse experiment’ geven de auteurs een verfrissende blik op de moderne, politieke geschiedenis van Italië. Ze beschrijven hoe Benito Mussolini, Silvio Berlusconi, Beppe Grillo en Matteo Salvini populair werden en een voorbeeld vormden voor veel andere politici over de grens. Dat is bijzonder, want de meeste historici betogen het tegenovergestelde. Zij benadrukken dat Italië juist een uitzondering is in Europa en dus helemaal geen navolging kreeg. Nu veel mensen op vakantie zijn in het Zuid-Europese land voelt NEMO Kennislink de wetenschappers aan de tand.

Lees verder op: https://www.nemokennislink.nl/publicaties/italiaanse-politici-experimenteren-tot-in-de-oneindigheid/

Uitgelichte foto (Wikipedia): Alessandra Mussolini, Italian conservative politician, member of the European Parliament, former actress and model, granddaughter of Benito Mussolini, niece of Sophia Loren. Foto Nicoloro Giuseppe. Milano 07/10/2007 Festa Tricolore del secolo d’ Italia. nella foto l’ onorevole Alessandra Mussolini.

Read article